Dzieje się tak w przerwach pomiędzy poszczególnymi okresami ubezpieczenia, np. w dłuższych lukach pomiędzy okresami zatrudnienia (kiedy nie mamy już możliwości kontynuacji ubezpieczenia). Albo w czasie, kiedy posiadamy więcej niż jeden tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych, np. umowę o pracę i umowę zlecenie. W takich sytuacjach możemy zapewnić sobie ciągłość opłacania składek przystępując do dobrowolnych ubezpieczeń (emerytalnego i rentowych), jeżeli tylko pozwala nam na to nasza sytuacja materialna. Zwłaszcza w perspektywie wysokości przyszłej emerytury lub renty, warto pomyśleć o każdej dodatkowej składce, która będzie powiększać takie świadczenie.

Kiedy występuje dobrowolność ubezpieczeń

Ubezpieczeniach emerytalne i rentowe są dobrowolne w następujących przypadkach:

• dla osób, którym z mocy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przysługuje prawo do dobrowolnego przystąpienia do nich np. dla studentów oraz uczestników studiów doktoranckich, jeżeli nie podlegają ubezpieczeniom emerytalnemu  i rentowym z innego tytułu,
• gdy występuje zbieg tytułów do ubezpieczeń, tj. gdy dana osoba spełnia warunki do podlegania ubezpieczeniom społecznym z kilku tytułów i z jednego z nich ubezpieczenia mają charakter obowiązkowy, a z pozostałych tytułów – dobrowolny, np. kiedy osoba prowadząca pozarolniczą działalność jest jednocześnie zatrudniona na podstawie umowy o pracę i uzyskuje z tego tytułu minimalne wynagrodzenie – z tytułu prowadzenia działalności ubezpieczenia społeczne są dobrowolne.

Osoby dobrowolnie podlegające ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlegają tylko tym ubezpieczeniom, nie podlegają natomiast ubezpieczeniom chorobowemu i wypadkowemu.

Jak długo trwa objęcie dobrowolnymi ubezpieczeniami

Przystępujący dobrowolnie do ubezpieczeń społecznych podlegają ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym od dnia, który wskażą we wniosku (ZUS ZUA), nie wcześniej jednak niż od dnia, w którym wniosek ten złożą. Data, od której osoba zainteresowana jest obejmowana ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi nie może być wcześniejsza niż data złożenia wniosku.

Osoba prowadząca działalność pozarolniczą, w trakcie zawieszenia tej działalności postanowiła dobrowolnie przystąpić do ubezpieczeń emerytalnego i rentowego od 1 grudnia 2008 r. W tym celu udała się do ZUS w dniu 3 grudnia 2008 r. złożyć zgłoszenie ZUS ZUA, na którym wpisała datę objęcia ubezpieczeniami 1 grudnia 2008 r.

Objęcie tej osoby dobrowolnymi ubezpieczeniami nie jest możliwe od dnia 1 grudnia 2008 r., ponieważ wniosek został złożony z późniejsza datą. Osoba ta może przystąpić do dobrowolnych ubezpieczeń najwcześniej od 3 grudnia 2008 r.

Jeżeli nie posiadamy żadnych tytułów do obowiązkowych ubezpieczeń, składamy wniosek o objęcie ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi w jednostce ZUS właściwej ze względu na swoje miejsce zamieszkania. Jeśli prześlemy wniosek pocztą, datą wpływu wniosku jest datą stempla pocztowego.

Gdyby osoba o której mowa w powyższym przykładzie postanowiła wysłać pocztą wniosek ZUS ZUA o objęcie dobrowolnymi ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym od dnia 1 grudnia 2008 r., a wniosek ten wpłynąłby do ZUS np. 5 grudnia 2008 r., to dobrowolnie osoba ta będzie podlegała ubezpieczeniom od 5 grudnia 2008 r., a nie od 1 grudnia 2008 r.

W przypadku zadeklarowania chęci przystąpienia do dobrowolnych ubezpieczeń społecznych przy zbiegu tytułów do ubezpieczeń przez osobę, za którą składki rozlicza składki płatnik – inna osoba, podmiot gospodarczy, instytucja – przekazanie zgłoszenia i dokumentacji rozliczeniowej, rozliczanie składek należy do płatnika składek (np. przy umowie zlecenia – do zleceniodawcy).

Osoby zgłaszające się do dobrowolnych ubezpieczeń przestają im podlegać w następujących sytuacjach:

• od dnia ustania tytułu do podlegania tym ubezpieczeniom, np. kiedy uzyskają tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń w postaci umowy o pracę,
• od dnia który wskażą we wniosku o wyłączenie z tych ubezpieczeń, nie wcześniej jednak niż od dnia w którym wniosek został złożony (wniosek w sprawie wyłączenia z ubezpieczeń składa się na formularzu ZUS ZWUA), np. składając 31 grudnia 2008r. druk ZUS ZWUA z datą wyrejestrowania z ubezpieczeń od 1 stycznia 2009r.,
• od pierwszego dnia miesiąca kalendarzowego, za który składki na te ubezpieczenia zostały opłacone po terminie lub w niepełnej wysokości, np. kiedy osoba prowadząca działalność opłaci składki za wrzesień 17 października – nie podlega dobrowolnym ubezpieczeniom od 01 września.

Składki wpłacone po terminie są traktowane jak nadpłata i podlegają zwrotowi.

Jeśli spóźnimy się z opłatą składek lub zaniżymy wpłatę, to możemy wystąpić do ZUS z wnioskiem o wyrażenie zgody na opłacanie składek po terminie, czyli tzw. przywrócenie terminu opłacenia składek na dobrowolne ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Jeżeli wniosek ten zostanie rozpatrzony pozytywnie, będziemy nadal podlegać dobrowolnym ubezpieczeniom, jeśli ureguluje należność wraz z odsetkami za zwłokę. Gdyby nasz wniosek o przywrócenie terminu opłacenia składek zostanie został rozpatrzony negatywnie, ubezpieczenia dobrowolne ustają od pierwszego dnia miesiąca kalendarzowego, za który dokonano wpłaty po terminie.

Jaka podstawa wymiaru składek obowiązuje

Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe osób dobrowolnie zgłaszających się samodzielnie do ubezpieczeń emerytalnemu i rentowym stanowi zadeklarowana kwota, nie niższa jednak niż kwota minimalnego wynagrodzenia (1276zł. w 2009 roku).

W przypadku objęcia ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi tylko przez część miesiąca, kwotę najniższej podstawy wymiaru składek zmniejsza się proporcjonalnie, dzieląc ją przez liczbę dni tego miesiąca i mnożąc przez liczbę dni podlegania ubezpieczeniom.

Zgłoszenie do dobrowolnych ubezpieczeń emerytalnego i rentowych nastąpiło od 12 października 2008 r. Zadeklarowano podstawę wymiaru składek w wysokości minimalnego wynagrodzenia.
Podstawa wymiaru składek za październik wynosi:
1126 zł : 31 (liczba dni miesiąca) x 19 (liczba dni podlegania ubezpieczeniom) = 690,13 zł,
składka na ubezpieczenie emerytalne: 690,13 zł x  19,52% = 134,71 zł
składka na ubezpieczenia rentowe: 690,13 zł x 6,00% zł = 41,41 zł

Jeśli ubezpieczony zechce dobrowolnie przystąpić do ubezpieczenia emerytalnego i rentowego w przypadku zbiegu tytułów do ubezpieczeń społecznych, to jego podstawa wymiaru składek, jest ustalana według tych samych zasad, gdyby ubezpieczenia byłyby z tego tytułu obowiązkowe.

Dla osoby współpracującej z osobą prowadzącą działalność pozarolniczą, dla której ubezpieczenia z tego tytułu są dobrowolne, podstawę na ubezpieczenia emerytalne i rentowe będzie stanowiła zadeklarowana kwota, nie niższa niż 60% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w poprzednim kwartale.

Ponadto, roczna podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w danym roku kalendarzowym nie może być wyższa od kwoty odpowiadającej 30-krotności prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w gospodarce narodowej na dany rok kalendarzowy.

W przypadku, gdy osoba dobrowolnie podlegająca ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym osiągnie kwotę odpowiadającą rocznej podstawie wymiaru składek, nie opłaca od tego momentu w danym roku składek na te ubezpieczenia.

Podstawa prawna: Ustawa z dnia 13 października 2008r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2007r. Nr 11 poz. 74, ze zm.)